Jawność sesji rady gminy: prawa mieszkańców, nagrania i protokoły

Każdy może wejść na sesję rady gminy – jak jednak można w praktyce zrealizować to uprawnienie i dowiedzieć się, co zadziało się w czasie sesji? Jak urzędy umożliwiają obywatelom zapoznanie się z przebiegiem sesji rady gminy?

Sesja rady gminy — najprostszy sposób, by zobaczyć, co dzieje się lokalnie

Nie ma dobrze funkcjonującej demokracji ani prawidłowo działającego państwa prawa, bez aktywnego i zaangażowanego społeczeństwa – słowem, społeczeństwa obywatelskiego. Takie zaangażowanie to coś więcej niż udział raz na kilka lat w wyborach. Oznacza ono trwałe zainteresowanie i udział w sprawach, które dotyczą nas wszystkich.

Najbliższym i najłatwiej dostępnym poziomem takiego zaangażowania jest lokalna społeczność — nasza gmina. A jednym z najprostszych sposobów, by dowiedzieć się, co w gminie piszczy — zwłaszcza jeśli nie szukamy informacji o konkretnej sprawie — jest zapoznanie się z przebiegiem sesji rady gminy. Jak możemy to zrobić?

Prawo do udziału w sesji rady gminy

Zacznijmy od kwestii podstawowych.

Zgodnie z art. 61 ust. 2 Konstytucji RP, prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu.

To uprawnienie zostało dodatkowo doprecyzowane w ustawie o samorządzie gminnym – zgodnie z art. 11b ust. 2 tejże ustawy jawność działania organów gminy obejmuje w szczególności prawo obywateli do uzyskiwania informacji, wstępu na sesje rady gminy lub miasta i posiedzenia jej komisji, a także dostępu do dokumentów wynikających z wykonywania zadań publicznych, w tym protokołów posiedzeń organów gminy lub miasta i komisji rady gminy lub miasta. To samo uprawnienie jest też wprost wskazane w art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy o dostępie do informacji publicznej.

Możesz wejść na sesję, ale nie zawsze zabrać głos

W praktyce udział w sesji obejmuje możliwość osobistego w niej uczestnictwa. Warto mieć na względzie, że z wyjątkiem debaty o przyjęciu raportu o stanie jednostki samorządu terytorialnego (art. 28aa ust. 6 u.s.g.), przepisy nie przewidują wprost uprawnienia mieszkańca do zabrania głosu w trakcie sesji – to w gestii przewodniczącego leży dopuszczenie mieszkańca do głosu i nie musi tego robić (choć oczywiście umożliwienie mieszkańcom wypowiedzenie się na ważne dla nich tematy trzeba uznać za dobrą praktykę).

Pierwszym sposobem zapoznania się z przebiegiem sesji jest osobisty udział w obradach. Warto pamiętać, że prawo wstępu na sesję nie zależy od zgody organów gminy lub miasta. Próba uniemożliwienia udziału w sesji albo wyproszenie z obrad stanowi naruszenie prawa. W takiej sytuacji można wnieść skargę do sądu administracyjnego na czynność przewodniczącego polegającą na zakazaniu udziału w sesji.

Gdy nie możesz przyjść osobiście: transmisje i nagrania

Co jednak, jeśli nie możemy wziąć udziału w sesji? Art. 20 ust. 1b ustawy o samorządzie gminnym stanowi, że obrady rady gminy są transmitowane i utrwalane za pomocą urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk. Nagrania obrad są udostępniane w Biuletynie Informacji Publicznej i na stronie internetowej gminy oraz w inny sposób zwyczajowo przyjęty. Wynikają z niego dwa obowiązki – transmisji i nagrywania. Ustawodawca wskazuje też trzy kanały dostępu do utrwalonych nagrań. Warto zauważyć, że ustawodawca, wskazując te kanały, używa łącznika “i”, a nie “lub” – a więc nagrania powinny być dostępne we wszystkich wskazanych źródłach. Jeśli więc interesuje nas przebieg sesji, w pierwszej kolejności warto sprawdzić Biuletyn Informacji Publicznej naszej gminy lub miasta.

Gdzie szukać nagrań z sesji?

Ustawodawca nie podpowiada, co należy rozumieć jako “sposób zwyczajowo przyjęty” udostępnienia nagrania – w praktyce gminy często wykorzystują oprogramowanie eSesja, które pozwala na zapoznanie się z przebiegiem sesji. W niektórych wypadkach gminy transmitują sesje na serwisie You Tube, lecz ta praktyka budzi wątpliwości z perspektywy zachowania standardów ochrony danych osobowych (np. związanych z transferem danych osobowych poza terytorium Unii Europejskiej, brak stosownych umów przetwarzania danych i inne problemy). Jeśli więc w Waszej gminie praktykuje się taki zwyczaj, to warto zapytać, na jakich konkretnie zasadach to się odbywa.

Statuty gmin i miast mogą określać sposób udostępniania nagrań z sesji, uwzględniając możliwości techniczne oraz szczególne uwarunkowania danego samorządu. W komentarzach prawniczych wskazuje się nawet, że takie regulacje powinny znaleźć się w statucie^[1].

Brak nagrania w BIP? Możesz reagować

Pewną wadą przepisu jest to, że niestety nie określa on żadnego terminu udostępnienia nagrań z sesji, co utrudnia wyegzekwowanie tego obowiązku – nie sposób bowiem “wytknąć” urzędowi, że naruszył jakiś konkretny ustawowy termin. Stanowi to pewną lukę w prawie.

Przejrzystość działania gmin byłaby większa, gdyby ustawa wskazywała konkretny termin publikacji nagrań.

Mimo to brak udostępnionych nagrań jest bezsprzecznie nieprawidłowością, na którą można i warto reagować. W pierwszej kolejności można złożyć wniosek na podstawie art. 241 Kodeksu postępowania administracyjnego o zamieszczenie nagrań w BIP-ie i realizację obowiązku wynikającego z art. 20 ust. 1b u.s.g. W razie niezadowalającego sposobu rozpatrzenia wniosku wnioskodawcy przysługuje prawo złożenia skargi, zgodnie z art. 221 i nast. k.p.a. Odpowiednie wzory, wraz z instrukcją ich złożenia są dostępne w naszym poradniku.

Nagranie można też dostać na wniosek

Zawsze warto też pamiętać, że informacja publiczna, która nie została udostępniona w Biuletynie Informacji Publicznej lub portalu danych, jest udostępniana na wniosek (art. 10 ust. 1 u.d.i.p.). Skoro więc nagrania z sesji nie ma w Biuletynie, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby uzyskać je na wniosek.

Protokoły, stenogramy i nagrania — co można uzyskać?

Na marginesie pozostaje jeszcze kwestia protokołów – zgodnie z art. 19 u.d.i.p., kolegialne organy władzy publicznej pochodzące z powszechnych wyborów (a więc i rady gmin) sporządzają i udostępniają protokoły lub stenogramy swoich obrad, chyba że sporządzą i udostępnią materiały audiowizualne lub teleinformatyczne rejestrujące w pełni te obrady. Obowiązek ten dotyczy także komisji (art. 20 ww. ustawy) – warto jednak pamiętać, że sądy administracyjne stoją na stanowisku, że jeśli z posiedzenia komisji powstaje protokół, to nagranie ma charakter wewnętrzny i nie podlega udostępnieniu. Stanowisko to budzi w naszej ocenie istotne wątpliwości, niemniej znajduje ono utrwalone potwierdzenie w orzecznictwie.

Nagranie musi być pełne i zrozumiałe

W praktyce, jeśli mamy dostęp do nagrania z sesji, zwykle nie jest konieczne sięganie do protokołów. Takie nagrania muszą być jednak wierne, pozbawione luk i zniekształceń, które utrudniłyby zapoznanie się z ich treścią, by pełnić swoją rolę (wyrok WSA w Rzeszowie z 22.11.2019 r., II SAB/Rz 102/19, LEX nr 2752879). Jeśli tak nie jest, to zasadne może być zawnioskowanie o dostęp do protokołu.

Podsumowanie

Jeśli nie możemy zjawić się na sesji osobiście, zawsze możemy obejrzeć ją na żywo bądź odtworzyć nagranie w Biuletynie Informacji Publicznej lub na stronie gminy. Wszelkie braki w tym zakresie mogą być przedmiotem skargi do rady gminy. A jeśli macie problemy z zapoznaniem się z przebiegiem sesji lub z dostępem do nagrań – zapraszamy do kontaktu z naszą poradnią prawną.

^[1] C. Martysz [w:] Ustawa o samorządzie gminnym. Komentarz, wyd. III, red. B. Dolnicki, Warszawa 2021, art. 20.